Tarla, tahıl ve ölçme
Şehirler büyüdükçe soru değişti: “Kaç tane?” yerine “Ne kadar?”
İnsanlar tarım yapıp şehirlerde yaşamaya başlayınca yeni sorular doğdu: Bu tarla ne kadar büyük? Ambarda kaç ölçek tahıl var? İşçilere ne kadar ekmek ve bira payı düşer?
Mezopotamya'da yazıcılar hesaplarını kil tabletlere çivi yazısıyla işledi. 60 tabanlı bir sayı sistemi kullandılar. Bir saatin 60 dakika, bir dakikanın 60 saniye olması bu geleneğin bugüne ulaşan izlerinden biridir.
Mısır'da da benzer ihtiyaçlar vardı. Bugün British Museum'da bulunan ve yaklaşık MÖ 1550'ye tarihlenen Rhind papirüsünde alan, hacim ve ekmek–tahıl paylaştırma problemleri yer alır. Yazıcı Ahmes, metni daha eski bir kaynaktan kopyaladığını belirtir.
Ölçmek, saymanın bir adım ötesidir: Önce bir birim seçersin, sonra o birimden kaç tane sığdığını bulursun.
Kaynaklarla biliyoruz
- Mezopotamya matematiği 60 tabanlıdır; kil tabletlerde çok sayıda hesap ve tablo vardır.
- Rhind papirüsü (yaklaşık MÖ 1550) alan ve paylaştırma problemleri içerir.
- Yale'deki YBC 7289 tabletinde karenin köşegeni için √2'nin çok iyi bir yaklaşık değeri yazılıdır.
? Tartışmalı ya da belirsiz
- Antik yazar Herodot, geometrinin Nil taşkınlarından sonra tarlaların yeniden ölçülmesinden doğduğunu yazar. Bu bir antik anlatıdır; geometrinin tek başlangıç noktası olduğu kanıtlanmış değildir.
- Mısırlıların 3-4-5 düğümlü iplerle dik açı kurduğu sıkça anlatılır, ancak bunun doğrudan tarihsel kanıtı zayıftır.
Kıvrım soruyor
Babilliler 60 tabanını kullandı. Bu sistemin izini bugün en çok nerede görürüz?
Derine in
Gerekçeler, ayrıntılar ve dikkat edilmesi gerekenler
Neden 60? Kesin cevabı bilmiyoruz; ama 60'ın pek çok sayıya kalansız bölünmesi büyük bir avantajdır. Bir ölçek tahılı 2, 3, 4, 5 veya 6 kişiye paylaştırmak 60 ile kolaydır. Bu yüzden 60 tabanı, kesirli payları hesaplamak için pratikti.
Birim kare fikri: Bir dikdörtgen tarlanın içine kenarı 1 birim olan kareler yerleştirirsen, 6 sıra ve her sırada 4 kare için toplam 6 × 4 = 24 birim kare elde edersin. Dikdörtgenin alanı için kullandığımız çarpma, aslında bu sayma işinin kısaltılmış hâlidir. Bu da bizi çarpanlara götürür: 24 birim karelik bir tarla 1 × 24, 2 × 12, 3 × 8 veya 4 × 6 olabilir.
Öğretmen için sınıf etkinliği: Kendi birimini seç
20–25 dakika
Amaç: Alanın “kaç birim kare sığar?” sorusu olduğunu deneyimlemek.
- Gruplara aynı masa yüzeyini ölçmelerini, ama her gruba farklı bir birim (küçük not kâğıdı, büyük not kâğıdı, defter) vermelerini söyleyin.
- Sonuçları tahtaya yazın: Aynı masa için neden farklı sayılar çıktı?
- Ortak bir birime (ör. 10 cm × 10 cm kare) karar verin ve tekrar ölçün.
- Tartışın: Pazar yerinde herkes farklı birim kullansaydı ne olurdu? Ortak birim neden önemlidir?
- İsteğe bağlı: 12 eşit aralıklı düğümlü bir iple 3-4-5 üçgeni kurup köşedeki açının dik olup olmadığını gönyeyle kontrol edin. (Not: Bunun Mısır'da yapıldığı kesin değildir; biz deneyerek sınıyoruz.)