1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6
Durak 3 / 6 · Yaklaşık 2.300 yıl önce

Geometri: Bir fikrin nedenini göstermek

“Doğru” demek yetmez; “neden doğru?” sorusunun cevabı gerekir.

AAiki eş üçgen → her biri yarısıüçgen alanı = dikdörtgen alanı ÷ 2
Bir dikdörtgen köşegeninden kesilince iki eş dik üçgen oluşur.

Bir yöntemin işe yaradığını görmek bir şeydir; her zaman işe yarayacağından emin olmak başka bir şey.

Antik Yunan'da matematikçiler bu farkı çok önemsedi. İskenderiye'de yaşadığı düşünülen Öklid, yaklaşık MÖ 300'de yazdığı Elemanlar adlı eserinde birkaç tanım ve kabulden yola çıkıp yüzlerce sonucu adım adım gerekçelendirdi. Bu esere göre her yeni bilgi, daha önce gösterilmiş olanlara dayanmalıydı.

Basit bir örnek: Bir dikdörtgeni köşegeninden kes. İki üçgen elde edersin ve bunlar üst üste tam oturur. Demek ki bu dik üçgenin alanı, dikdörtgenin alanının yarısıdır. Ölçmeden, sadece akıl yürüterek gösterdik!

Matematikte buna kanıt (ispat) denir. Kanıt, “bana güven” demek yerine “gel, birlikte bakalım” demektir.

Kaynaklarla biliyoruz

  • Öklid'in Elemanlar'ı 13 kitaptan oluşur ve tanım, kabul ve kanıtlar zinciriyle ilerler.
  • Elemanlar'da asal sayıların sonsuz olduğuna dair bir kanıt da bulunur (IX. kitap, 20. önerme).

? Tartışmalı ya da belirsiz

  • Öklid'in hayatı hakkında çok az şey biliyoruz; yaşadığı tarihler yaklaşık olarak verilir.
  • Kanıt fikri yalnızca Yunanlılara özgü değildir; başka kültürlerde de gerekçe sunan matematik metinleri vardır.

Kıvrım soruyor

Kenarları 8 cm ve 5 cm olan bir dikdörtgen köşegeninden kesiliyor. Oluşan dik üçgenlerden birinin alanı kaç cm²'dir?

Derine in
Gerekçeler, ayrıntılar ve dikkat edilmesi gerekenler

Örnek mi, kanıt mı? Bir öğrenci üç farklı dikdörtgen çizip ölçerek “üçgen hep yarısı” diyebilir. Bu güzel bir varsayımdır, ama henüz kanıt değildir; çünkü dördüncü dikdörtgende ne olacağını garanti etmez. Kanıt ise her dikdörtgen için geçerli bir gerekçe sunar: Köşegen dikdörtgeni iki eş üçgene böler; eş şekillerin alanları eşittir; öyleyse her biri yarıdır.

Tek bir karşı örnek yeter: Bir iddianın yanlış olduğunu göstermek için ise tek bir örnek yeterlidir. “Her çift sayı 4'e bölünür” iddiasını 6 sayısı çürütür. Bu fikir, Matematik Pilotu'ndaki alıştırmalarda da karşına çıkacak.

Öğretmen için sınıf etkinliği: Kâğıt katlayarak kanıt
20 dakika
Süre: 20 dakikaMalzeme: Her öğrenciye birer kâğıt üçgen (farklı biçimlerde), makas

Amaç: Üçgenin iç açılarının toplamının 180° olduğunu deneyerek görmek ve “örnek” ile “kanıt” farkını tartışmak.

  1. Her öğrenci kendi üçgenini kesip üç köşesini renkli kalemle işaretlesin.
  2. Köşeleri yırtıp bir doğru üzerinde yan yana birleştirsinler: Üç açı düz bir çizgi (180°) oluşturuyor mu?
  3. Sınıfta herkesin üçgeni farklı olduğu hâlde sonuç aynı mı? Bu bir kanıt mı, yoksa güçlü bir örnek mi? Tartışın.
  4. Son olarak paralel doğrular kullanılarak yapılan kısa gerekçeyi gösterin (Açılar konu anlatımına bakabilirsiniz).

Bağlantılı içerikler

Görünüm tercihleri

Tema
Vurgu rengi
Hareket efektleri

Bu tercihler yalnızca kullandığın bu tarayıcıda saklanır. Başka bir cihazda veya tarayıcıda varsayılan görünüm açılır.