Çentiklerle saymak
Bir kemiğe kazınan her çizgi, belki de bir şeyi “unutmamak” içindi.
Yazı yokken insanlar bir şeyi nasıl sayardı? Akla gelen en basit yol: her nesne için bir çizgi. Koyun ağıla girdikçe bir çentik, bir gün geçtikçe bir çentik...
Afrika'da bulunan bazı çentikli kemikler bu fikrin çok eski olabileceğini düşündürüyor. Güney Afrika ile Esvatini sınırındaki Lebombo dağlarında bulunan kemik yaklaşık 43.000 yıllık; üzerinde 29 çentik var. Kongo'daki Ishango kemiği ise yaklaşık 20.000 yıllık kabul ediliyor.
Çetelenin gücü şurada: Saymak için sayıların adını bilmen bile gerekmez. Bire bir eşleme yeterlidir: her koyuna bir çizgi. Bugün çeteleyi beşli gruplar hâlinde tutmamız da gözün küçük grupları hızlı tanımasından yararlanır.
Kaynaklarla biliyoruz
- Çok eski çentikli kemikler bulunmuştur ve müzelerde incelenmektedir.
- Bire bir eşleme, sayı adlarından bağımsız çalışan bir sayma yöntemidir.
? Tartışmalı ya da belirsiz
- Çentiklerin gerçekten sayma için mi, takvim için mi, yoksa süs için mi yapıldığı kesin değildir.
- Ishango kemiğinin yaşı ve çentiklerindeki “örüntülerin” anlamı araştırmacılar arasında tartışmalıdır.
Kıvrım soruyor
Çeteleyi beşli gruplar hâlinde tutuyoruz (dört dik çizgi ve üzerinden geçen bir çapraz). Üç tam grup ve iki tek çizgi kaç eder?
Derine in
Gerekçeler, ayrıntılar ve dikkat edilmesi gerekenler
Neden bu kadar dikkatli konuşuyoruz? Çünkü bir kemiğin üzerinde çizgiler olması, onu yapan kişinin ne düşündüğünü doğrudan söylemez. Bazı araştırmacılar Ishango kemiğindeki çentik sayılarında asal sayılar veya ay takvimi gibi örüntüler görmüştür; başka araştırmacılar ise bu yorumların fazla iddialı olduğunu, aynı katmandan çıkan başka bir kemikte böyle bir örüntü bulunmadığını hatırlatır.
Bu yüzden “ilk matematik aleti” gibi kesin ifadeler yerine, “sayma için kullanılmış olabilecek en eski buluntulardan biri” demek daha dürüsttür. Matematikçiler de böyle düşünür: Bir iddia için kanıt ne kadar güçlüyse, o kadar emin konuşuruz.
Öğretmen için sınıf etkinliği: Çetele avı
15–20 dakika
Amaç: Bire bir eşlemeyi ve gruplamanın sayma hızına etkisini fark etmek.
- Öğrencileri ikişerli eşleştirin. Bir öğrenci sınıftaki bir nesne türünü sayarken diğeri yalnızca çizgi çeker (gruplamadan).
- Aynı sayımı bu kez beşli gruplarla tekrarlayın.
- Hangisinin daha hızlı okunduğunu ve hangisinde daha az hata yapıldığını tartışın.
- Son soru: “Sayıların adlarını bilmeyen biri bu yöntemle ne kadar büyük sayıları tutabilir?”