Matematik Pilotu · Konu 3

Asal sayılar ve asal çarpanlar

Yalnızca iki çarpanı olan sayılar ve her sayının “asal yapı taşları”.

Asal sayı: Tam iki çarpan

Bir doğal sayının tam olarak iki farklı çarpanı varsa (1 ve kendisi), bu sayı asaldır. 2, 3, 5, 7, 11, 13 ... asal sayılardır.

  • 1 asal değildir: Tek bir çarpanı vardır.
  • 2, çift olan tek asal sayıdır.
  • 2'den fazla çarpanı olan sayılara (4, 6, 8, 9, ...) asal olmayan (bileşik) sayı denir.
7 kareyle yalnızca 1 × 7 dikdörtgeni yapılabilir. 7 asaldır.

7 kare → yalnızca bir dikdörtgen

8 kare → birden çok dikdörtgen

Asal çarpanlara ayırma

Asal olmayan her sayı, asal sayıların çarpımı olarak yazılabilir. Bunu bir çarpan ağacıyla yapabilirsin: Sayıyı iki çarpana ayır, asal olmayan dalları ayırmaya devam et.

60 = 2 × 2 × 3 × 5 = 22 × 3 × 5

Hangi çarpanla başlarsan başla, sonunda aynı asal çarpanları bulursun!

60'ın asal çarpanları 2, 3 ve 5'tir. Asal çarpanlarına ayrılmış hâli 2 · 2 · 3 · 5.
236251060

Bir sayı asal mı? Akıllı deneme

Bir sayının asal olup olmadığını anlamak için onu küçük asal sayılara (2, 3, 5, 7, ...) bölmeyi denersin. Bölünebilme kuralları burada çok işe yarar!

Örneğin 51: Rakamlar toplamı 5 + 1 = 6, 3'ün katı. Öyleyse 51 = 3 × 17; asal değil.

Denemeyi ne zaman bırakırız? Denediğin asalın kendisiyle çarpımı sayıyı geçince.
Denenen asalİşlemSonuç
251 ÷ 2 = kalanlıBölünmez
351 ÷ 3 = 17Bölünür

Eratosthenes kalburu

Bir asal sayıya dokun; o sayının katları (kendisi hariç) elensin. 2, 3, 5 ve 7'yi seçince 60'a kadar kalan sayılar asaldır. Bu yöntem, Antik Yunan matematikçisi Eratosthenes'e atfedilir.

Çarpan ağacı kur

2 ile 500 arasında bir sayı yaz; çarpan ağacını ve asal çarpanlarına ayrılmış hâlini gör.

Derine in
Kural neden çalışır?

Asal sayılar biter mi? Hayır! Yaklaşık 2.300 yıl önce Öklid bunun güzel bir kanıtını verdi: Elimizde sınırlı sayıda asal olduğunu varsayalım; hepsini çarpıp 1 ekleyelim. Bu yeni sayı listedeki hiçbir asala tam bölünmez (her birine bölümünden kalan 1'dir). Öyleyse ya kendisi asaldır ya da listede olmayan bir asal çarpanı vardır. Her iki durumda da listemiz eksik çıkar.

Neden önemli? Büyük sayıları asal çarpanlarına ayırmak çok zordur. İnternetteki bazı güvenlik yöntemleri bu zorluğa dayanır. (Bkz. “Günümüzde” durağı.)

Öğretim programı:

  • MAT.6.1.3. Bir doğal sayının asal olma durumunu ve asal çarpanlarını çözümleyebilme

Kaynak: MEB TYMM Ortaokul Matematik Öğretim Programı (2026), s. 67.

Bağlantılı içerikler

Görünüm tercihleri

Tema
Vurgu rengi
Hareket efektleri

Bu tercihler yalnızca kullandığın bu tarayıcıda saklanır. Başka bir cihazda veya tarayıcıda varsayılan görünüm açılır.