Ortalama bizi yanıltabilir mi?
Bir ırmağın ortalama derinliği 1 metre. Boyu 1,5 metre olan biri yürüyerek karşıya geçebilir mi?
Önce biraz düşün. Tahminini seç ya da aklından söyle; sonra cevaba bakarız. Emin olmak zorunda değilsin!
Tahminin ne?
Kısa cevap: Ortalama tek başına yeterli bilgi vermez. Kıyıda 10 santimetre, ortada 3 metre derinlik olan bir ırmağın da ortalaması 1 metre olabilir.
Derine in
Açıklamalar, gerekçeler ve kaynaklar
Ortalama bizi yanıltabilir mi?
Aynı ortalama, farklı hikâyeler
İki sınıfın matematik notlarına bakalım (5 öğrenci):
- A sınıfı: 70, 70, 70, 70, 70 → ortalama 70
- B sınıfı: 30, 50, 80, 100, 90 → ortalama 350 ÷ 5 = 70
Ortalamalar aynı ama sınıflar çok farklı! B sınıfında notlar çok dağınık. Ortalama, verinin yalnızca bir özetidir.
Bir uç değer her şeyi değiştirebilir
Bir odada aylık geliri 20.000 TL olan 9 kişi var; ortalama 20.000 TL. Odaya çok zengin biri girer ve ortalama birden 200.000 TL'ye çıkar. Ama odadaki 9 kişinin geliri hiç değişmedi! Böyle durumlarda ortanca (sıralayınca ortadaki değer) daha iyi bir fikir verebilir.
Analitik düşünme ne demek?
Bir bilgiyle karşılaştığında şunları sormaktır:
- Bu sayı neyi özetliyor, neyi gizliyor olabilir?
- Başka hangi bilgiye ihtiyacım var?
- Bu sonuç başka nasıl yorumlanabilir?
Haberlerde gördüğün bir ortalamayı bu sorularla düşünmek, seni daha iyi bir karar verici yapar. İstatistikte, grupların ayrı ayrı ve birlikte incelendiğinde ters sonuçlar verebildiği Simpson paradoksu gibi daha şaşırtıcı durumlar da vardır.